Thawhthan Ni Kong

Thawhthan Ni Kong

Lent hi Protestant Khrihfa cheukhat nih kan ul theng lo. Nain, Jesuh nih a thih lai i a intuarnak, vailam ah an thahnak, le a thawhthanak cu Khrihfa mi dihlak nih kan i hrawm mi kan zumhnak tuanbia thlung a si. Lent ni le thla hi zeitindah a caan an khiah ning a si i Thawhthan Ni (Easter Sunday) aa dan lengmang mi hi tah zei ruang ah dah a si ti mi biahalnak a um. Zapi lung fiannak ca ah a tawinak in a tanglei ah ka langhter.

Thawhthan Ni (Easter Sunday) hi kum khat le kum khat aa dan lengmang ca ah “thawn khawh mi puai” tiah an ti hnawhphah. A si ah cun Thawhthan Ni cu zeitindah kum fa te a caan khiah lengmang a si? Khrihfa kum CE 325 ah rak tuah mi Nicaea Civui (Council of Nicaea) nih Thawhthan Ni cu Pascal thlapalai he aa naihbik Zerhpi Ni ah siseh tiah anrak khiah hnu in aa thawk mi a si. Paschal cu kan Bible biakam hlun ah Isarel pawl Izip ram in an luat lai zan ah chungkhar kip nih anrak tuah mi Lanhtak Puai (Passover Feast) kha a si. Phun dang cun, Isarel pawl Izip ram in an luatnak tuanbia hngalh thannak ca ah tuah mi puai sunglawi a si. Cu ca ah Thawhthan Ni cu Lanhtak Puai he aa naihbik Zerhpi Ni khi a si.

Lanhtak Puai cu tah zeitik caan ah dah tuah a si? Lanhtak Puai cu Judah nithlarel (Jewish calendar) Nisan thla i a ni 14nak zerh thlapalai ah tuah lengmang a si. Nisan cu Isarel pawl Izip ram in an luat thla tiah ruah a si ca ah “luatnak thla” tiah an ti. Nisan cu Judah pawl kumrel nak ah a thlakhat nak a si i Gregorian calendar (nihin kan hman mi calendar) March-April thla chungah a lut. Fiang deuh in chim ahcun, Nisan cu March zerh hnihnak le April zerh hnihnak karlak ni sawmthum khi a si. A cunglei ah ka langhter bang in, Thawhthan Ni cu Lanhtak Puai he aa naihbik Zerhpi Ni ah tuah a si. Lanhtak Puai cu Nisan thla a ni 14nak zerh thlapalai ah a si i, cu cu tu kum March 27 ah a chuak. Cu ca ah cu he aa naihbik Zerhpi Ni, March 31 khi tu kum Thawhthan Ni a si.

Vawlei cung ramkip hi time zones ti mi caan thennak nih a kan dan dih ca ah kan ni le thla zong aa dang ve. Cu ca ah Nisan thla a ni 14nak zerh thlapalai theng zoh loin, zapi i khah khawh nak ding ah, kum tin March 20 le 21 zoh in Thawhthan Ni cu khiah a si. A fawinak cun, March 20 hnu ah a chuak mi thlapalai he aa naihbik Zerhpi Ni khi Thawhthan Ni ah khiah a si. A cung ah ka langhter cang bang, March 27 cu thlapalai a si ca ah cu he aa naihbik March 31 khi tu kum Thawhthan Ni a sinak a si. Kum 2014 March 16 khi thlapalai a si nain, March 20, 21 hlan a si ca ah March thla chung ah Thawhthan Ni aa khel lai lo. April 15, 2014 khi thlapalai a si i cu he aa naihbik Zerhpi Ni, April 20 tu khi hmai kum Thawhthan Ni cu a si lai.

Good Friday kong cu a dang tein kan tial nolh te lai.   

Ni 1: Hmanung Zanriah Timhtuahnak

Devotional Sermons Tawi

Biahmaithi

Kan Bible ah hin ni sawmli ti mi biafang hmun tam nawn ah kan hmuh. Hi hi prophet le Bible chung mi hmasa hna nih Pathian biaphuan hmelchunnak ca ah an ruah mi thlarau number phun khat a si. Elizah kha Horeb tlangpar ah rawl ulh in ni sawmli chung thla a cam (1 Siangpahrang 19). Moses kha Sainai tlangpar ah ni sawmli le zan sawmli chung rawl a ulh hnu ah Pathian nih Nawlbia pahra a pek (Exodus 34:28). Noah zong kha Pathian nih bia a chimh mi a tlinnak ding ruat in ni sawmli le zan sawmli chung a lawng chungah a um (Genesis 8:6). Jonah nih Nineveh khua mi kha ni sawmli chung ah an lung an i thlen a herhnak kong phung a chimh hna (Johnah 3:4). Cun, a biapibik mi cu, Jesuh hrim hrim zong kha a Pa Pathian rian tuan a thawk hlan ah ni sawmli le zan sawmli chung thetse ramlak ah rawl ulh in thla a cam ti kan hmuh (Mathai 4).

Khrihfa kumrel CE 300 hrawng khan Khrihfa hmasa pawl nih Jesuh a thihnak in a thawhthan tiang ni sawmli chung rawl ulh in thla an cam theo. Cu cu Latin holh in quadragesima ti a si i, a sullam cu, ni sawmli, a si lo ah, ni sawmli nak ni tinak a si. Cu Jesuh a thihnak le a thawhthannak caan karlak, ni sawmli chung cu Mirang holh in Lent ti a si. Lent cu Jesuh vailam an tahnak, an vuinak, le a thawhthannak kong a thar in ruah thannak le thlarau thazang laknak caan a si. Kawl pawl nih u-poh saungh an ti mi he khin a sullam an i lo. Lent cu Thawhthan Ni (Easter) a phanh hlan ni sawmli chung, Zerhpi Ni relchih lo, khi a si. Lent cu Thawhthan timhtuahnak ca ah ngeih mi Khrihfa phung pakhat a si. Phun dang cun, Lent cu Vutcam Nithum Ni ti mi Ash Wednesday in a ni sawmli nak Cawn Nili Thianghlim ti mi Maundy Thursday khi a si. Vutcam Nithum Ni cu kum tin February zerh hnihnak ah aa khel lengmang.   

Kum fa te, hi Lent caan ah hin, zumtu tampi nih Jesuh a intuarnak le vailam cung a thihnak Bible kha biapi in an rel. Phun dang cun, Lent cu Jesuh nih vawlei mi kan dihlak khamhnak ca ah a intuarnak le Pathian nih a kan dawtnak a thar in ruat bu in Bible rel caan ti khawh a si. Cu lawng si loin, zumtu cheukhat cu Lent caan ah rawl ulhnak, eidin i sumnak, le mihar bawmhnak in caan an hmang. Cu ruahnak he cun Jesuh a thih lai i a nunnak le a intuarnak kong hngalh thannak le thlarau thazang laknak ca ah sermon tawi sawmli ka tial. Hi sermon tawi sawmili hi Adam Hamilton cauk 24 Hours That Changed the World cherhchan in tial mi an si.  

Ni 1: Hmanung Zanriah Timhtuahnak

Thilnu Telhlo Changreu Puai chung i Lanhtak rawl caah tuufa an thah hna ni kha a phan. Jesuh nih Peter le Johan cu a thawh hna i, “Va kal u law Lanhtak zanriah kan ei ding kha va tim tuah u,” tiah a ti hna. “Khuazei ah dah va tim u tiah na kan duh?” tiah annih nih an ti. Anih nih a thawh hna i. “Ngai hmanh u. Khuapi chung i nan vung luh ah khan ti-um in ti a than mipa he nan i tong lai. A luhnak inn tiang khan nan hei zulh lai i cu inn a ngeitu pa cu, ‘Kan sayapa nih, “Khuazei ah dah a ka zultu hna he Lanhtak zanriah kan einak ding khaan cu a si?” a ti,’ tiah nan va hal lai. Cungdot ah khaan kaupi pakhat, ṭhutdan cabuai tlamtling tein an chiahnak an hmuhsak hna lai i cuka ah cun nan va timh lai,” tiah a ti. An va kal i Jesuh nih a chimh hna bantukte khan thil cu an va hmuh hna i annih nih Lanhtak zanriah cu an timh (Luka 22:7-13)

Jesuh a thih lai hmanung bik a nunnak kha a zultu pawl he zanriah dumtinak, a si lo ah zanriah timhtuahnak in caan an hmang. Luka 22:7-13 ah kan rel bang, Jesuh nih a zultu Johan le Piter cu Lanhtak Puai zanriah timhtuah ding in Jerusalem ah a hei thlah hna. Hi nih hin Biakinn i thawinak tuah awk ca ah a herh mi eidin zalh, chuankhin le timhtuahnak ca ah rian a fial hna nak kong a langhter. Kha lio holh in chim ahcun, Johan le Piter nih an tuah mi kha nu, a si lo ah, sin um pawl nih an tuah tawn mi rian a si.

A zultu dang hna cu Jesuh he an um ko lio ah, Johan le Piter kha nu rian, a si lo ah sin um rian fial an si tikah zeitindah an ruah hnga? A zultu dang lakah bochan mi an si ko nain, sin um rian a kan fial tiah ruat loin, Jesuh nih a fial hna bang in Jerusalem ah an kal i hmanung zanriah ca ah a herh mi tlamtling tein an timhtuah ti kan hmuh.

Voikhat cu company pakhat ah rank sang ngai a tlai mi pa nih a pastor pa sinah Pathian rian ah pumpek ka duh ve ko tiah a chimh. Pastor pa nih, inn ngei lo (homeless) pawl an umnak hmun ah mi hngalh loin volunteer rian tuan hmasa ding in ruahnak a pek. Cu pa nih a lung chung in a ruah mi cu: company nganpi ah rank sang ka tlai; mi tampi thithruainak lei zong ah a thiam mi ka si. Zeitindah khrihfabu thithruainak i a biapitnak zawn ah rian fial loin, inn ngei lo pawl lakah volunteer rian tuan ding cu a ka fial hnga tiah lung si lem loin a um. Nain, pastor pa bia al cu aa dawh lai lo tiah a chimh bang cun inn ngei lo pawl umnak ah cun lungtho lem loin rian tuan cu a thawk. Rian a tuan taktak tikah khuaruahhar in a lungput aa thleng: i uahnak, lungpuamnak, le keimah ti mi a lungput kha duhsah tein an tlau i zawnruahnak, dawtnak, le tangdornak lungput a ngei. Cu ti cun, a chungkhar, a hawikom, le a company minung pawl he inn ngei lo pawl nih an herh mi bawmhnak ca ah biatak tein an tuan. A hnu ah cun inn ngei lo pawl a bawmtu bu nganpi ah an i chuah. Cu vialte aa thawknak cu, mipa nih zei ah arak rel lo mi, lung tho lem loin, rian arak tuannak thawng in a si.

Kan Bible rel mi ah khan a min chim le ceih a tong lo mi zultu pakhat a um ve. Cu pa cu Jesuh le a zultu pawl zanriah a pe tu hna le zalong tein an thutdiar khawhnak inn nganpi a ngei tu a si. Mi rum a si nain, sin um tuanvo aa khinh i a inn kha a lak tein a hmanter hna. Phun dang in kan chim ahcun, a inn kha khual tlung ca ah kaupi in a awn piak hna. Cu pa inn cu Jesuh a thih hnu i zultu pawl an i thuhnak hmun kha a si lai tiah ruah a si. Cun, micheu nih Pentikost ni i minung 120 anrak i pumh lio i Thiang Thlarau a rung tumnak inn kha a si lai tiah an ruah. 

Pathian rian tuan kan ti mi hi zapi hmuh i thil lianngan va tuah, khrihfabu ah upa le hruaitu va tuan khi arak si dih theng lo. Mi dang nih thangthat duh le conglawmh duh ah Pathian rian tuan zong a si lo. Cun lungthawhnak lawng zong in tuan mi rian arak si dih lem lo. Pathian nih a kan dawtnak hngal bu tein tangdornak lungput he pumpeknak nun ngei in midang nih zei an rel lo mi rian hme tete va tuan duhnak pungput tu hi biapi a si. Minung le minung i thangthat nak in mit hmuh loin kan tuahsernak le kan lungput a hngal tu Pathian hmai ah thiamco mi si cu a tha deuh. Cun, midang nih kan thatnak chim le ceih len nak in Bawipa hmai ah mithmai tha hmuh a tha deuh, thluachuah zong a um deuh.

Thlacamnak:

            Bawipa, ka nunnak dihlak nangmah sinah kan pek. Zei bantuk thil hme te a si zong ah, nangmah rian ah a herh ning in ka hmang hram ko. Jesuh le a zultu pawl zanriah ei ding in arak timhtuah piak tu pa, min chim le ceih a tong lo mi pa, bang khan midang a rian tu le a bawm tu ah raka hmang ko. Amen.       

Nan Kut Kan Tlaih Hna!

Blog hawikom nan dihlak,
Caan sau hnu pi ah nan kut kan tlaih hna! Caan sau pi ka blog ah zeihmenh ka tar kho lo i ngaihthiam kan hal hmasa hna. A zuam mi rel awk le thlarau thazang laknak ca ah devotional sermon tawi te te ka vun tar pah cang lai. Atu hi Lent timi Thawhthan timhtuahnak caan chung ah kan um lio a si. Cu zohchih cun Jesuh Khrih a thih lai caan, an tlaih i bia an ceih le, vailam cung ah a thah i a thawhthannak kong a tanglei ah hin rak rel cio uh. Caan ka ngeih zohchun in Thawhthan Ni hlan tiang ka vun tar pah lengmang lai.

"Nan Ka Hal Mi Nan Hngal Lo"

"Nan Ka Hal Mi Nan Hngal Lo"

(Mark 10:35-45)

1. Mark10:35-45 hi Zebedi fapa Jeim le Johan le Bawipa Jesuh bia an i ruahnak kong a si. Matthai 20:20-28 ah cun Jeim le Johan i an nu nih a fapa le pahnih ca ah Jesuh arak tonnak kong in a chim. An nu a si zong ah, a fale an si zong ah, Jesuh sinah an hal mi thil pakhat cu: Messiah pennak chung an luh tikah, Jesuh keh le orh ah thut kha a si. Phun dang cun, Jesuh kha Mesiah, Judah Siang Pahrang, a si tikah Jeim le Johan nih cu Mesiah pennak chungah cun hmunhma tha ngeih an duh. Cu ruahchannak he cun Jesuh kha rak zulh dawh an si. Jesuh nih Jeim le Johan cu, "Nan ka hal mi nan hngal lo" (v.38) tiah a leh hna. Jeim le Johan unau hna nih hin an hngalh lo mi thil cu ma Jesuh sinah an hei hal taktak ko hnga? Jesuh nih, "Nan ka hal mi nan hngal lo" a ti hna tikah zeidah a cawnpiak duh mi hna a si hnga? Vun zoh tuah hna usih. 

2. Jesuh Khrih chan lio ah hin Judah miphun lakah biaknak phu (religious sects) pa li an um. Cu hna cu:

(1) Sadusi: Sadusi pawl hi mi tlawm phu (elite group) tiah an ti hna i mifim le ca thiam pawl an si. Sanhedrin ti mi biaceih zung nganbik ah thutnak 70 a ngei mi an si. Cu ca ah mi thawng phu ti zong in hngalh an si i Rome a cozah he naih tein rian a tuan mi an si. Thih hnu nunnak (life after death) an zum lo (Matt.22:23; Mk.12:18-27; Lamkal 23:8). Phun dang cun, thawhthannak ti mi hi an ca ah sullam a ngei lo. Hi Sadusi pawl hi thawngtha cauk chung i Jesuh Khrih kha bia in foih arak tim lengmang mi an si.

            (2) Farasi: Judah biaknak phunglam vialte fel tein a zultu phu an si. Nawlbia pa hra leng ah phung 613 tiang a zul mi an si. Nihin holh cun, phungbia zulhnak le nuncan ziaza lei ah a conservative ngai mi pawl an si kan ti ko lai. Cu ca ah Farasi pawl cu “phung zul” tiah ti khawh an si. Phung an zulh ruang ah an i uah i mi thlanglamh an hmang (Matt 6:5ff). Mitling kan si an ti i tangdornak lungput kha an nun ah hmuh a har ngai. Porhlawtnak le ruamkainak in an khat i midang tlamtlinlonak le chamhbaunak hmuh ah an khul a rang ngai ngai. Farasi pawl hi thih hnu nunnak le thawhthannak a zum mi an si (Lamkal 23:6).

            Jesuh kha vailam ah thah awk ah Sadusi le Farasi pawl kha anrak i fun i tlangbawi ngan sinah an chanh (Mk.14:53; 15:1; Johan 11:48-50).

            (3) Essence: Essence pawl nih thihhnu nunnak le thawhthannak kong ah thlarau thawhthannak deuh hi an diarpi mi a si. Essence pawl nih Sadusi le Farasi pawl kha mi depde (hypocrite) ah an hmuh hna. Cu bantuk mi depde pawl he i cawhhrup i nun kha an duh lo ca ah ramlak ah anmah tein khua an sa. Phun dang in chim ahcun, nun thianghlim nun a duh mi biaknak phu pawl an si. Nun thianhlimnak hmelchunhnak ah puan raang an i aih. Tipil petu Johan kha Essence a si rua tiah mi cheu nih an ruah (Lk.1:80; 7:33). Jesuh Khrih zong kha puan rang aa aih ve ca ah, mi cheu nih Essence pawl sinah khua a rak sa theu lai tiah an zumh. Jesuh cawnpiaknak le Essence pawl cawnpiaknak hi an i khahnak tampi hmuh khawh a si. (Farasi pawl kha Jesuh Khrih nih mi depde pawl tiah voi tampi a auh hna).

            (4) Zealot: Zealot pawl cu phun tanh, si lo ah ram dawtu (patriots) tiah hngalh an si. A ruang cu, Judah miphun pawl hi miphun dang sal ah kum tamtuk an um ca ah cu sal sinak chung in luatnak lam a kawltu tampi an chuak. Nihin holh in chim ahcun, Zealot pawl hi taw-hlan-ye-tama (revolutionists) pawl deuh an si. Zealot pawl cu Judah miphun pawl nih chan khat hnu chan khat in anrak i ruahchan mi Messiah pennak kha ser a duh mi pawl an si. Benhar movie ah khan phun tanh Benhar kong cu fiang tein hmuh khawh a si. Cu lawng a si lo. Barnabas tuanbia zong ah Barnabas kha phun tanh a sinak kong fiang tein hmuh khawh a si. Phun tanh pawl cu Messiah pennak hi vawlei ah ser kha an hmuitinh nganbik pakhat a si.

3. Theihtlei le lunglut ngai pakhat a si mi cu Jesuh zultu lakah khan Zealot timi phun tanh pawl hi anrak um len. Jeim le Johan zong kha phun tanh cu an si. Pitar zong kha phun tanh a si ve. A min hrimhrim ah “phun tanh Simon” ti a si (Lk.6:15; Lamkal 1:13). Andrew zong kha phun tanh a si. Judah Ischariot zong kha phun tanh. Phun tanh pawl nih Jesuh anrak cuanh ning hi phun dang te arak si. Annih nih cun Jesuh Khrih kha Judah miphun pawl nih anrak i ruahchan zungzal mi Messiah zoh in an zoh. Jesuh nih hin a Messiah pennak ser ding ah Rome a cozah pi hi a doh/hrawh te lai i kanmah tein zalong tein kan i uk caan a phan te lai ti hi an chunmang a si. Baibal scholars cheu khat nih cun, Judah Ischariot nih Jesuh arak zuar kha, Rome ralkap nih an tlaih lai i Jesuh nih a Messiah thawnnak in a tei te ko hna lai ca ah Messiah pennak tlung zokzok seh ti mi ruahchannak ruang ah a si ti tiang in an chim.

Judah miphun dihlak nih Messiah a chuak lai i Judah miphun hi cu Messiah pennak tang ah cun zalong tein khua kan sa te lai ti cu anrak i ruahchan tak tak. A zultu pawl zong nih cu lungput le ruahchannak he anrak zulh ve tak tak. Cu Messiah pennak cu a nai cang tiah Jeim le Johan unau hna nih an zumh ca ah, Jesuh sinah hmunhma an hal colh. Phun dang in chim ahcun, caan tha (a-khwinh-a-ye) kha an bawh i tlolh loin tlaih khawh an i zuam. An hmailei nunnak ca ah lam an i sial cia. Min ngeih le huham ngeih nak ca ah lam an i ser cia. Messiah pennak chung ah hmunhma tha kha midang nih an hmuh hlan ah an unau bak nih fekthup in tlaih an timh. An nu zong nih a bawmh rih hna. Hi ti i zultu Jeim le Johan nih hnawhnam ngai in Jesuh sinah hmunhma an hal hi a ruang a um. Cu cu Jesuh nih a thih lai nak le nithum hnu ah a thawhthan nak ding kong a chimh mi hna ruang ah a si (Mark 10:32ff; Matt. 20:17-19; Luka 18:31-34).

4. Jesuh Khrih nih Jeim le Johan kha dengteo in a chimh mi hna cu: nan ka hal mi nan hngal lo. Zultu dang nih khan Jeim le Johan nih Jesuh keh le orh thutnak an hal ti an theih tikah unau hna cungah khan an thin a hung (Mk. 10:41). Hi nih a langhter mi pakhat cu zultu dang zong nih Jeim le Johan bantuk tein Jesuh keh le orh i hmunhma kha anrak i ruahchan ve ti nak a si. Cu tikah, Jesuh nih hi ti hin a cawnpiak hna: Mi Fapa hi mah miaknak hmuh awk, mah thatnak lawng kawl, le mah hlawknak ca khuakhan awk ah ka ra lo. Midang nih duhdim nun an hmuh khawh nakhnga, thatnak, miaknak, le hlawknak an co khawh nakhnga ka nunnak midang ca pek awk ah ka ra tiah a chimh hna. Hi kong hi Nazareth biaphuan ti mi Luka 4:16f. chungah fiang ngai in hmuh khawh a si. Jeim le Johan unau hna kha a cawnpiak rih mi hna cu: nan ka hal mi hi nanmah thatnak hmuh awk ca lawng ah a si. Nain, nan si awk ding le nan ka hal awk ding nan hngal lo. Phun tanh mit lawng in nan ka hmuh. Nan thlarau mit a au lo. Cu ca ah kan cawnpiak mi hna hi a sullam nan hngal fiang hrim hrim lo ti khi a si.   

5. Khrihfa kan nunnak ah hin Jeim le Johan bantuk kan si caan tampi a um rua ka ti. Phun tanh mit lawng in Jesuh Khrih kan cuanh caan a tlawm rua lo ka ti. Kanmah ca thatnak lam kawl, kanmah miaknak ding ca tuaktan, kanmah hlawknak ding ca i khuakhan cu thil tha an si ko. A sinain, kanmah thatnak, miaknak, le hlawknak kan kawl ruang ah kan minung hawi ngaihchiat, sungh, le rawhralnak an phak sual nakhnga lo biapi ngai a si. Jeim le Johan nih anrak ruahchih khawh lo mi le nihin zumtu tampi zong nih kan philh sual tawn mi pakhat cu: Jesuh Khrih zultu anrak sinak he a kalti mi zultu nun kha a si. Jesuh Khrih zultu sinak ah cun zalonnak a um. Sihmenhsehlaw, cu zalonnak cu tuanvo ngeihnak (responsibility) ti mi nih a zulh awk a si ti hi philh lo ding a si. Tuanvo ngeihnak kan ti tikah, midang zawnruahnak, dawtnak, le thlachiatruahnak te hna khi an si. Cu cu Jesuh Khrih cawnpiaknak le kan Baibal nih biapi bik in a kan cawnpiak mi a si. Mi cheu cu Jesuh Khrih a zultu sinak lawng ah kan i lawm i kan hna a ngam khim. Nain, cu zultu sinak he a zul mi tuanvo-ngei nun kha kan thlau tawn. Mah hlawknak le miaknak lawng a ruat mi zumtu si loin, midang thatnak le hlawknak ca ah a nung mi zumtu si kan herh. Cu cu Jesuh Khrih nih a nunnak in fiang tein a kan cawnpiak mi zong a si. Jesuh Khrih zumtu kan sinak kha a min in i tlaih riangmang i, mah thatnak, miaknak, le hlawknak lam lawng a kawl mi Khrihfa zumtu kan si sual nakhnga lo ralrin a herh ngai. 

6. Khrihfa si hi a har lo. Sihmenhsehlaw, Khrihfa nun i nun bel hi a fawi ve lo. Khrihfa nun i nun awk ah Jesuh Khrih vailamtah kha nifa phorh a hau (Mark 8:31ff; Matt. 16:24; Luka 9:22f). Jesuh Khrih vailamtah nih toidornak nun le pumpek nun a biapit ning kha fiang tein a kan hmuhsak (Philipi 2:5-11). Jesuh Khrih nih a zultu kha an ke a tawl piak hna (Johan 13:1ff). Jesuh Khrih cawnpiaknak le a nunnak nih a kan hmuhsak mi cu toidor nun, pumpek nun, le midang ca ah nunnak pek a si. Cu cu Jeim le Johan nih an i fiang lo. Phun tanh mit lawng in Jesuh Khrih kha anrak cuanh tikah Jesuh Khrih cawnpiaknak muru a si mi midang ca ah nun, temh tuar, le midang va rianh te hna kha an nganh. Kan minung sinak in Jesuh Khrih hnu kan zulh ahcun Jeim le Johan bantuk si ve a fawi te. Mah thatnak, mah miaknak, le mah hlawknak ca ah a thlithup in khuakhan le rian tuan a fawi te. Cu bantuk zumtu kan tam deuh paoh ah khrihfabu le zatlang nun ah dawtnak a zor chin, zawnruahnak a tlawm chin, i pumpek nun zong hmuh a har chin chin. Zumtu kan sinak kha tuanvo-ngei nun (responsible self) ti mi nih a langhter khawh nakhnga a biapi hringhran. Cu ca ah, kan minung sinak lawng i Jesuh Khrih hnu zultu le mah thatnak le miaknak lawng a kawl mi zumtu si loin, Jesuh Khrih cawnpiak ning in a nung mi zumtu kan si khawh nakhnga thlacamnak he izuam cio hna usih.

Thawngtha a hrawm mi kan dihlak thinlung chungah Bawipa nih mit hmuh lo thlarau in rian tuan sehlaw fim kan chim hram seh. Amen.  

Lawmhnak nganpi he,

Hrang Hlei

Jerusalem Biakinn Tuanbia Tawi

Jerusalem Biakinn kong hi kan Baibal cauk pahnih (biakam hlun/thar) ah a um ko nan, mi cheu nih fiang deuh hngalh a duh mi an um ca ah, zaran rel khawh awk in a tawinak ten ka vun tial. Hi hi Sunday school ti bantuk ah tuanbia phun in chimh awk phun deuh a si. Academically in tial mi a si lo.



Jerusalem Biakinn (Biakinn Thiang) cu atu Jerusalem khua laifang i “Dome of the Rock” an ti mi Islam biakinn, Mosque, a umnak zawn khi a si. Tuanbia ning in cun, Judah pawl nih hi hmun ah hin Biakinn pahnih anrak sak. A pakhatnak cu David siangpahrang fa pa, Solomon siangpahrang nih kum 957 BCE (Khrihfa chan hlan) ah arak sak. A tawinak in chim ahcun, hi a pakhatnak Biakinn cu Babilon pawl nih 586 BCE ah an hrawh. Hi kum ah hin, Judah miphun tampi, Daniel le a hawi le telh in, Nebukhanezar siangpahrang nih sal ah a tlaih hna i Babilon ah kum sau pi sal ah an cang.

Biakinn a pahnihnak cu kum 538 BCE in sak hram an thawk i kum 23 a rauh hnu lawng ah an lim khawh. Hi kong hi Nehemiah le Ezra cauk ah khin tlamtling tein a um. Ezra cauk nih a tial ning ah, Babilon siangpahrang Sairas ngan (Cyrus the Great) nih Nehemiah kha nawl a pek hnu ah siangpahrang Darius ngan (Darius the Great) hna tlak pi nak in anrak sak mi a si. Kum 167 BCE ah Antiochus Epiphanes ti mi pa nih Jerusalem Biakinn chungah voksa in thawinak a tuah ca ah a thurhnawm tiah an ruah. Kum 164 BCE ah Judas Maccabaeus uknak tang ah thiamhlimnak an tuah than.

Kum zabu pakhat hrawng a rauh hnu, kum 20 BCE, siangpahrang Herod ngan (Herod the Great) nih Jerusalem Biakinn pi cu a tharhchuah than. Cu ca ah Herod Biakinn ti zong in hngalh a si. Rom chan a hung phak tikah Jerusalem Biakinn cu Judah mi kut ah a phan. Kum 70 CE (Khrihfa chan) ah Rom mi pawl nih Jerusalem Biakinn cu an hrawh than i nitlaklei vanpang (Western Wall) lawng a him. Western Wall cu tahnak vanpang (Wailing Wall) ti zong in hngalh a si. A sullam cu Jerusalem Biakinn pi a rawh ruang ah Judah miphun nih an tahnak hmun tinak a si. Mah tahnak vanpang ah hin American President Barack Obama zong, Senator arak si lio i Israel a tlawn lio ah, thla arak cam ve. Vawlei cung ram kip in minung tampi, a hlei in Khrihfa mi, nih Jerusalem tlawn i cu tahnak vanpang ah thla cam kha an duh ngai.

Muslim pawl nih Jerusalem cu zabu 7nak ah an lak hnu ah, Umayyad Caliph Abd al-Malik ibn Marwan nih Jerusalem Biakinn hmun zawn ah Islam biaktheng, Dome of the Rock, a sakter hna. Mah Dome of the Rock cu kum 691 CE ah an sak i, cu kum hrawng ah cun Biakinn tual zawn hrawng ah al-Aqsa Mosque ti mi Islam Biakinn zong an sak. Islam pawl nih an chim ve ning ah cun, hi Jerusalem Biakinn hmun zawn ah hin Jakob nih Biakinn arak sak hmasa i a hnu ah Solomon siangpahrang nih a hun tharhchuah mi a si ti a si. Hi Biakinn an icuh ruang le a dang politics ruangah, kum 1967 ah khan Israel le Islam pawl ni ruk chung ral an idoh. Cu cu Six-Day War tiah an ti. Mah Six-Day War ah hin Israel ralkap pawl nih Jerusalem an lak ca ah Dome of the Rock zong cu Israel kut tang ah a tla.

Kan Baibal cauk Biakam hlun lawng si loin Biakam thar hmun tampi ah, Jerusalem Biakinn kong hi kan hmuh lengmang mi a si. Hi hmun hi hlan chan Judah miphun pawl nih ni fa tein an Yahweh Pathian sinah thlacamnak le thawinak anrak tuahnak hmun a si. Cun, anmah Judah biaknak phung ning in an tuah awk pauh kha hi Biakinn ah hin anrak tuah. Nihin ni tiang ah Judah miphun pawl nih zingka thlacamnak ah an hman mi cu kan ngakchiat lio Sunday school ah an kan chimh theu mi sui cawnpiaknak ti mi “Shema” (Deut. 6:4-9) a si. Cu lawng si loin, tlangbawi thluachuah peknak ti mi “priestly blessing” (Num 6:24-26) zong an chim lengmang.

Jesuh a ngakchiat lio i a nu le pa nih Biakinn ah an kal pi (Lk 2:22) ti mi kha Jerusalem Biakinn hi a si. Cun a Pa rian a tuan hnu ah Jerusalem Biakinn chung ah a lut i chaw let le tangka thleng pawl kha a thawl dih hna ti kan hmuh (Matt 21:12ff; Mk. 11:15ff; Lk. 19:45ff; Jhn 2:13ff). Lamkaltu cauk (Lamkal 2) chung i Pentecost ni zong kha hi Jerusalem Biakinn hmun zawn ah a si. Kan Baibal biakam hlun le thar zoh tikah Jerusalem Biakinn hi Khrihfa mi ca ah a biapi ngai mi le kan zumhnak tuanbia muru pakhat ah a cang. Judah miphun ca tu ah cun an biaknak lawng si loin, an miphun tuanbia he then awk tha loin a tlai mi a si. Cu lawng si loin, an miphun politics ah a biapi ngai mi hmun pakhat a si ti a lang.

A donghnak ah, kan Baibal chung i Jerusalem Biakinn tiah kan hmuh mi khi Solomon siangpahrang le Nehemiah hruainak in Judah miphun pawl nih anrak sak mi Biakinn a pakhatnak le a pahnihnak kha a chim duh mi a si. A hmanung Biakinn pi cu kum 70 CE lio ah khan Rom mi pawl nih anrak hrawh diam cang. Cu Biakinn hmun zawn ah cun, Dome of the Rock ti mi Islam pawl biaktheng nganpi a um i, a tual zawn ah an Mosque a um. Rom mi pawl nih an hrawh lio ah a tang mi tahnak vanpang, the Wailing Wall, cu nihin ni tiang Judah mi le Khrihfa mi nih hmun thiang ah an ser i thlacamnak le Pathian biaknak hmun ah an hman. A tawinak in chim ahcun, Jerusalem Biakinn ti tikah a hmunhma le tahnak vanpang hi a chim duh mi a si. Judah mi pawl zumhnak ah Jerusalem Biakinn a pathumnak hi sak nolh a si te lai an ti. Nain, ni chuah laifang (Middle East) ram pawl i an politics zoh tikah mi cheu nih Biakinn pathumnak cu sak khawh a si lai lo tiah an ruah.

Nan Caan Thiangtein Hmang Uh

Stephen Hre Kio


Biahramthoknak:

1 Siangpahrang 2:2, ah David nih, “Vawlei cung vialte phung bangin ka kal dengmang ve cang” a ti. Kan Lai Baibal hi phun dang i leh ahcun, “Ka thihnak caan a phan cang” ti awk a si. Mirang holh i leh ahcun: “My time to die has come” ti awk a si. Cuti a lettu zong an um (GNB).


Johan 2:4 ah, Jesuh nih, “Ka caan a phan rih lo” a ti. Mirang Baibal ah, “My time has not yet come” a ti. Jesuh nih, “Ka caan” a ti tikah Kalvary ih a thihnak caan kha a chim duhmi a si tawn. Ka thih caan a phan rih lo, tican a si.


David nih cun, “Ka thih caan a phan cang” a ti; Jesuh nih cun, “Ka thih caan a phan rih lo” a ti. An pahnih in an thih caan hi hngal hna sehlaw a dawh. Sihmanhselaw an pahnih hin Psalm cattialtu pa nih, “Ka caan cu na kut chungah a um dih” tiah a chimmi ahhin ani hrawm kho lai, tiah ka ruah. Kan caan ngeitu ngaingai cu Pathian lawng a si ko, tiah Khrihfa mi nih cun kan ruah zungzal ko.


Phungthlukbia a chimtu (Prov 16:9) i a timi zong hi aa dang tuk hlei lai lo: “Minung nih hin a khualtlawnnak ding khua a khan; sihmanhsehlaw a kephau a hruaitu cu Bawipa a si,” a ti. Mirang Baibal pakhat nih cun, “We make our own plans, but the Lord decides where we will go” (CEV). “The Lord directs our step” (NRSV). Kan kalnak hnga lam a kan hmuhsaktu le a kan hruaitu cu Amah a si, tinak a si. Amah he caan kan hman tti hi a biapi bik.


Caan hman thiam a hau:

“Kan caan” kan timi a ngeitu ngaingai hi kanmah kan si tawn lo. Nihin caan ka ngei kan ti; asinain cu caan zong cu a liam lengmang. Kan tlaih khawh ngaimi a um lo; kan taa kan ti khawhmi ngaingai a um lo. Caan a ngeitu cu Pathian lawng a si. Cu caan cu Pathian nih a kan hmanter. Kan hman thiam le thiam lo hi a biapi ngaingai. Caan a hmang thiam lomi nih cun an caan cu a lak in an liamter; an tlai kho lo; zeihmanh tthathnemnak ah an hmang lo; an caan cu “a-la-kaa” ah an cang dih. Anmah caah a tthahnem lo; midang ca zongah a tthahnem lo. A liam hnu-ah cun a ttahhnawh len zongah a tthahnem ti lo. Mirang nih, “Cawhnuk na thlet sualmi kha va ttahhnawh len ti hlah” an ti. An thlet lo kha a biapi. An thlet hnu i ttah len cu man a ngei lo. Alak a si.


Caan a hmang thiammi hna nih cun a tthami tampi an tuah khawh. Sunglawi ngai in caan an hmang. Midang caah thil ttha tamtuk an tuah i, anmah zong ani lawm ngaingai. An lung a tlling, an di a riam. Kan Khrihfabu zumhnak leiah minthang pakhat Switzerland i a ummi Karl Barth (German) nih kan Khrihfabu Zumhnak, “Church Dogmatics” timi a ttial i cahmai 800 hrawng chah in uk 13 in a ttial. A dang cauk zong a tlawmlei in uk 18 hrawng a ttial. Zapi nih cu uk khat hmanh kan ttial kho lo. Kan nunnak kum cu aa zat ko. Kum 150 a nung hlei lo. Caan a hman thiam caah a si. Caan hman thiam hi a biapi ngaingai. Caan tawite zong kha a lak si lo dingin hman a hau. A tawite caan zong a sunglawi tuk. Kan taa a si lo; Pathian nih a kan hlanhmi a si. Cucaah ralrintein, sunglawi ngai in, man ngei ngai in hman a hau,


Caan ka ukmi hi a tlawm tuk

Nizan kan caan kha a kal cang. Kan ngei ti lo; kan taa a si ti lo. Cucaah nizan ah kan tuahmi vialte kha an liam dih cang. A ttha kan tuah ahcun lunglawmhnak a kan pek; thil tthalo kan tuah ahcun ngeihchiatnak a kan pek. Zeihmanh a si ah zeihmanh kan tuah khawhmi a um ti lo. An liam cang. Ttahhnawh len zongah man a ngei ti lo. Kan co tthan kho ti lo; kan lak tthan kho ti lo; kan tep tthan kho ti lo; ruah tthan awk zong a um tuk ti lo. Sualnak in caan kan hman ahcun nizan sualnak nih cun cite-le-mekphek bangin a kan ciah. Nihin ah a kan ciah ih thaizing zongah a kan ciah tthan kho rih. Sihmanhsehlaw nizan sualnak kha nihin ah phorh awk a si ti lo. A liam cang caah kan sualnak zong cu liam ve ko cang seh. Kan tlai kho ti lo. Caan nih liampi ai ko cang seh.


Nihin lawng hi kan i ngeihmi caan cu a si. Asinain hihin zong hi duhsahtein (rianrang ngai zongin) an liam fawn. Caan tawite lawng kan ngei. Nazi pakhat le minit pakhat hi man ngei ngai in, sunglawi ngai in, le tthahnem ngai in kan hman hi a hau ngaingai. Nihin na tuahmi nih hin na nunnak hi a sersiam lai. Santlai lo i na hman ahcun na sung; nan nunnak thazaang a hnuh lai. Santlai i na hman ahcun na miat; nan nunnak ah thazaang petu a si lai. Nihin caah na miat lawng a si lo; hmailei caah tlai ttha a tlai lai. Hmailei ah zeidah na nunnak hi a lawh lai, ti cu nihin na nunning nih hin a sersiam lai. Nihin na nunnak aa dawh ahcun hmailei na nunnak sersiamtu, dawhtertu a si lai. Cucaah nihin i nazi pakhat le minit pakhat na hmanmi hi a biapi ngaingai.


Thaizing hi kan taa a si rih lo. Thaizing caan hi kan caan a si rih lo. Cucaah thaizing caan khi nihin ah hman i timh awk a si lo. Cun thaizing zeitindah kan nun lai tiah zong lungthin har in nun awk a si lo. Kan Bawipa nih, “Thaizing i a ra laimi harnak cu nihin ah phorh awk a si lo,” a ti. Thaizing cu kan ngei rih lo; asinain thaizing Ngeitu cu kan ngei; kan Bawipa – thihnak teitu – a si. Thaizing Ngeitu cu kan Bawipa a si caah Amah kut tlai pah in kan nung lai, ti kha ruahchan awk a si. “Phang hlah u; vawlei hi ka tei cang” a ti (Johan 16:33).


Caan hi thiangtein hmang u.

Mirang hla pakhat ah, “Take time to be holy” ti a um. “Caan hi thianghlim tein hmang u,” tinak a si.

Ni khat ah nazi 24 a um i, kum khat ah nazi 8760 a um. Kum khat kan nun tikah nazi 8760 hman awk kan ngei.


Rian kan ttuan ahcun ni 5 kan ttuan i, ni khat ah nazi 8 ttuan in zarh khat ah nazi 40 chung kan ttuan. Kum khat ah nazi 2000 nak tam deuh kan ttuan. Ni khat ah nazi 8 ih awk a si, an ti i, cuti a si ahcun kum khat ah nazi 2000 nak tam deuh kan it. Ni khat ah rawl voihnih ei in kum khat ah nazi 730 chung rawl kan ei. Kum khatah rianttuannak, ihnak le rawleinak ah nazi 4800 hrawng kan hmang. Kanmah ca i a taangmi caan hi (8760-4800) = nazi 3960 hrawng kanmah caah caan kan ngei. Ni khat ah nazi 10.8 lengmang kan ngei. Kum khat ahcun nazi 3960 na ngei; kum khatah caan hi zat liangluang (nazi 3960) hi zeitindah kan hman? Kum 30 a nungmi nih caan (3960x30)= nazi 118,800 chung caan na ngei; hi zat liangluang caan hi zeitindah kan hman? Kum 60 na nun ahcun hi let hnih hi caan na ngei. Kum hizat chungah zeital santlaimi, man ngeimi, thil sunglawi, aa dawhmi, mi caah tthahnemmi, zeitetal na tuahmi a um maw? Asiloah a lakin dah an liam dih ko?


Caan thiangtein hman awk ahcun a tanglei hna ah zeitindah kan hman ti hi ruah awk ngai an si. Caan thiangtein hman cu caan santlai ngai in hman khawh a si, tinak a si.

(1) Nan inn ah (ni khatah nazi 10.8 chung) zeitindah caan nan hman? Caan tampi chung nan tthu sawhsawh maw? Ca (Baibal Cathiang) hna nan rel maw? TV nan zoh a tam tuk maw? Bia nan i al maw? Nan i sii maw? Video thianghlim lo hna nan zoh maw? Pathian thangthatnak hla nan sa maw? Lung-i-rualnak le i theihthiamnak bia nan i ruah maw?


(2) Motorka chungah caan tam nawnte nan hman. Zeidah nan ngaihmi a si? Hla dawh maw? Pathian bia an chimmi nan ngai maw? Asiloah ram hla, ngaknu tlangval i duhnak hla, hla thianghlim lo hna nan ngai maw?


(3) Nan rianttuannak hmunah zeitindah caan nan hman? Nan taksa cu aa manh lo; nan cawlcaang; thil tthalo tuahnak caan cu nan ngei lo. Sihmanhsehlaw nan lungput kha aa manh ngai: Na pawngkam rianttuantu hna na mit an kem maw? Na nahchuah hna maw? Na boss kha na hua maw? Anih rumnak caah kei ka zonzai, na ti maw? Na boss ca i rian na ttuan kha nangmah pawcawmnak ca zongah a si ve kha philh awk a si lo. A ngaingai ti ahcun Baibal nih a kan fialmi cu: Pathian caah ka ttuan tiah ruat u, a kan ti (Efe 6:5-7).


(4) Nangmah lawng na um, na leen na vah, tikah zeitindah caan na hman? Mifim nih an ti tawnmi cu: Nangmah lawng na um i, ahohmanh nih an in hmuh lo lio i na tuahmi nih khan aho na si zia kha a fianter” an ti tawn. Mi nih an ka hmuh sual lai, ti phan khi ziathiam Khrihfa kan sinak a lang. Nan khua chung na um zongah, khual na tlawn zongah, thianghlim te i, nangmah lawng na si zongah, na um hi a biapi.


(5) Kan caan thianghlim loin kan hman tawnnak cu: Kanmah le kan hawikom, kan Khrifabu chung i chungtel hna he kan lung aa can lo i, thilrit phur in, an tthatlonak kong ruat in, anmah an mawh ti ruat in caan kan hman tawn kha a si. Kha ti caan hman kha a thianghlim lomi a si. Tei a hau; ngaihthiam a hau; philh a hau; an tthatnak tu ruah deuh awk a si. Pathian nih a kan ngaihthiam cang caah midang zong kan ngaihthiam hna ve awk a si.

(6) Caan thianghlimte i hman khawhnak a tthabik le a biapi bik cu Pathian he hman tti hi a si ko. Pathian cu a thianghlimmi a si (Isa 6:3); a tlingmi a si (Mat 5:48). Amah he caan hman tti cu a thianghlim bikmi caan a si; a Baibal relnak in siseh, Amah konglam ruahnak le thlacamnak in siseh, thil a tuah ciami vialte ruah tthan le i lawmh tthannak caan cu caan thianghlim, caan sunglawi a si.


Kum thar chungah hin kan caan hi “Thianghlimtein hmang kho usilaw” kan nunnak hi man ngei a si lai i, Pathian duh ning in kan nung deuh lai. Cutikah cun kan nunnak ah lungtlinnak kan ngei lai i, diriamnak zong kan ngei lai. Cuti nun cu Pathian nih a timhmi nunnak cu a si ko.


Kum thar chungah pumpak cio in Pathian nih thluachuah in pek ko hnaseh, Amen.

Bethlehem Thawngtha

"Bethlehem khua ah cun va kal usihlaw Bawipa nih a kan chimhmi thil cu va zoh tuah usih," tiah an i ti. Cu caah khulrang in an kal i Mari le Josef kha an va ton hna i ngakchiate cu caw rawl einak kuang chung i arak ih ko kha an va hmuh (Luke 2:15-16).

Biadomhnak
Tukhal hna sinah vancungmi nih thawngtha a run phorh hna tikah um sawhsawh loin Bethlehem khua ah an vung tli i Jesuh kha an va biak. Cu hnu ah cu Christmas thawngtha cu midang sinah an phuan chin. Cu Bethlehem thawngtha cu nihin ah kan zapi thazaang lak ding in kan sawm hna.

Christmas le Bethlehem
Christmas sullam hi a hmasa ah fianter ka duh. Grik biafang Christos le masse fonh in a hung chuak mi bia a si. Christos cu "chiti thuhmi/thimmi" tinak a si i Jesuh Khrih kha a sawh duhmi a si. Masse cu "mi zapi" tinak a si. Cu caah Christmas cu Pathian Fapa Jesuh Khrih le vawlei mi vialte kan iton caan a si kan ti khawh.
Phun dang in kan chim ahcun Christmas caan cu Pathian thiang kha Jesuh Khrih hmang in vawlei ah a run ilangh caan a si. Cu kong cu Johan thawngtha nih khan fiang khun in a langhter: "Bia cu minung ah a cang i kan lakah khua a sa" (1:14). Hi ruang ah hin hlan piin arak rawk cangmi Pathian le minung pehtlaihnak kha a tu cu a thar in pehthaan a hung si cang. Zeitluk lung lawmh awk dah a si! Zungzal a hlat lan cangmi kha a tu cu zungzal an ipeh thaan cang.

Jesuh Khrih a chuahnak khua Bethlehem zong hi sullam a ngeimi a si. Hebru biafang Beth le Lehem pahnih fonh in ara mi a si. Beth cu “inn” tinak a si i, Lehem cu “changreu” (rawl) tinak a si. Cu caah Bethlehem sullam cu "changreu umnak inn" tinak a si. Jesuh Khrih vawlei a ratnak sullam cu mi vialte kha "zungzal nunnak" pek awk caah a si. Amah hrimhrim nih khan "Keimah cu nunnak changreu ka si" tiah fiang tein arak chim (Johan 6:32-35). Jesuh Khrih cu "nunnak" lam a si (Johan 14:6). Bethlehem khua i a chuak mi Jesuh Khrih cu vawlei mi vialte nih zungzal nunnak kan hmuh khawh nakhnga Pathian nih a kan pekmi laksawng sunglawi a si. Cu laksawng cu “Christmas” laksawng a si.

Bethlehem nih a Kan Hmuhsakmi Thil Pahnih
Christmas caan cu Pathian nih mi vialte kan caah "nunnak changreu" (Jesuh Khrih) a kan pek caan a si. Cu nunnak changreu cu BETHLEHEM khua ah a um. Cu “nunnak changreu" taktak tin co a duh mi paoh nih BETHLEHEM khua ah kan kal hrimhrim a herh. BETHLEHEM nih a kan hmuhsakmi thil pahnih a um:

a) Ruahchannak zeihmanh a ngei ti lomi minung nunnak kha sullam a ngeihter thaan; ruahchannak thar kan hmuh ni a si caah lawmhnak ni a si.
b) Asinain, Bethlehem khua ahcun Harnak, Ngeigchiat mitthli tlaknak, Nganfahnak… (Matt 2:16-18) tampi a um ti kha kan philh lo awk a si. Cu caah Christmas caan ah hi thil vialte hi kan lung chung in kan ruah zungzal awk ah a biapi ngaimi an si.
Christmas caan hi:
a. Midang sin in hmuh ding lawng kan bawh awk a si lo, kanmah lei kap in zeidah kan pek khawh ve lai ti tu kha ruah deuh ding a si. Christmas caan hi hmuhnak caan a si lo, pek caan a si. Pathian nih a Fapa ngeihchunh a kan pek caan a si (Johan 3:16; Ish. 9:6). Nichuahlei mifim hna nih laksawng mansung kha an thlanti he an pek caan a si.
b. Puai tuah caan a si lo, Pathian thiang kha minung Jesuh in a run ilangh caan a si. Cu Christmas cu laakhruak in a hung cang men mi zong a si fawn lo, Pathian nih a caan a za cang a ti tikah Jesuh Khrih kha vawlei ah a run thlah caan a si. Caan har caan sunglawi a si.
c. Inuamh sawhsawh caan a si lo, midang nih thatnak an tinco khawh ve nakhnga fahnak tuar caan a si. Vawlei mi vialte nih khamhnak kan co khawh nak hnga Pathian nih a sian lo a Fapa ngeihchun kha a run thlah. Pathian cu ngeihchia le mitthli tla in a um.
Bethlehem khua ah a chuakmi Jesuh nih a run phorhmi thawngtha cu:
• Sifakmi hna sin ah thawngtha chim awk.
• Sal tangmi hna sin ah luatnak thanh awk.
• Mitcaw mi hna sin ah khua hmuh thaannak pek awk.
• Hremmi hna luatnak pek awk…. caah a si (Luke 4:16-18). Cu thawngtha cu Bethlehem thawngtha a si.

Biadonghnak
Christmas hi puai tuah in tuah hna hlah usih, caan sunglawi tu ah hmang hna usih. Kanmah inuamh sawhsawh lawng si loin, Bethlehem ah a cangmi harnak caah kan nunnak kha pe hna usih. Bethlehem ah cun kal hna usihlaw, Nunnak thawngtha (changreu) kha ilak hna in kan nunnak cu midang caah hman izuam cio hna usih. Jesuh Khrih nih "nunnak changreu ka si" a ti nak sullam cu a nunnak kha midang thatnak le nunnak caah a peknak ahkhan a lang. Cu cu kan nih zong kan i zohchunh ve awk le kan zulh awk a si. Aa dawhmi nun zong a si fawn.
Tuukhaal pawl cu Bethlehem khua ah khan khulrang in an va kal; Bawipa nih a chimh mi hna va zoh ding ah an kal. Christmas caan ah Bawipa nih a kan chimh mi zeidah a si? Christmas caan cu Bethlehem khua i a cangmi harnak (vawlei harnak)le tah aihramnak ihrawm ve ding ah Pathian a nih a kan pekmi caan a si. Midang sining ihrawm khawh hi a sunglawi mi rian a si. Jesuh Khrih a nunnak hrimhrim kha cu nun cu a si.